Wanneer je de oorspronkelijke roman van Roald Dahl uit 1964 opnieuw leest, lijken de Oempa-Loempa’s in niets op het beeld dat de film uiteindelijk in ons geheugen heeft gegrift.
Hun beschrijving, hun fictieve afkomst en zelfs hun rol in het verhaal zijn meerdere keren aangepast: eerst door de auteur zelf en daarna door de opeenvolgende verfilmingen. Wie deze veranderingen begrijpt, krijgt inzicht in kwesties rond representatie, filmtechniek en redactionele keuzes die veel verder gaan dan een anekdote over de opnames.
Oempa-Loempa’s en raciale controverse: Roald Dahls herschrijving in 1973
In de eerste editie van de roman werden de Oempa-Loempa’s beschreven als Afrikaanse pygmeeën die door Willy Wonka van het continent waren gehaald om in zijn chocoladefabriek te werken. De tekst stelde hen voor als dankbare arbeiders, blij dat ze hun onzekere bestaan konden inruilen voor cacao. Bij herlezing is het ongemak voelbaar.
De NAACP en verschillende literatuurcritici wezen al aan het einde van de jaren 1960 op het probleem. Dahl herschreef zijn personages zelf voor de editie van 1973 en schrapte alle verwijzingen naar Afrika. De Oempa-Loempa’s werden toen inwoners van Loompaland, een fictief eiland in de Stille Oceaan, met een lichte huid en goudkleurig haar.
Wat deze kwestie interessant maakt, is dat de auteur de tekst tijdens zijn leven herzag; het ging niet om een correctie die een uitgever na zijn dood oplegde. Wanneer we het hebben over de Oempa-Loempa-personages uit Sjakie en de chocoladefabriek, hebben we het in feite over twee verschillende versies van dezelfde auteur.
Puffin-edities uit 2023: Oempa-Loempa’s aangeduid als kleine mensen
De controverse laaide lang na Dahls dood opnieuw op. In 2023 publiceerde uitgeverij Puffin herziene versies van verschillende werken van de auteur. Een van de gemelde wijzigingen was dat de Oempa-Loempa’s werden aangeduid als ‘kleine mensen’ in plaats van ‘kleine mannetjes’. De aanpassing lijkt klein, maar leidde tot een publiek debat over de grenzen van postume herschrijvingen.
Na de ophef kondigde de uitgever aan dat de oorspronkelijke teksten beschikbaar zouden blijven in een aparte reeks. In de boekhandel zijn er dus inmiddels drie tekstversies: de editie uit 1964, Dahls herziene versie uit 1973 en de Puffin-editie uit 2023. Elke versie geeft een ander beeld van dezelfde personages.
Deze gelaagdheid levert een concreet probleem op voor iedereen die de roman bestudeert of citeert: afhankelijk van de editie die je openslaat, verschillen de fysieke beschrijving, het gebruikte vocabulaire en zelfs de verhouding tussen Wonka en zijn arbeiders aanzienlijk.
Deep Roy en de visuele effecten in Tim Burtons film uit 2005
De keuze van Tim Burton voor zijn film uit 2005 was op technisch vlak het meest radicaal. In plaats van meerdere kleine acteurs in te huren, zoals de film uit 1971 had gedaan, gaf Burton alle rollen van de Oempa-Loempa’s aan één acteur: Deep Roy.
Deep Roy moest elke groepsscène tientallen keren opnieuw spelen en bij elke opname op een andere plek staan. Het team voegde de beelden vervolgens digitaal samen om de illusie van een menigte identieke personages te wekken. Het resultaat is bewust vervreemdend: alle Oempa-Loempa’s hebben precies hetzelfde gezicht, dezelfde bewegingen en hetzelfde postuur.
Vergelijking van de regiekeuzes in 1971 en 2005
De film uit 1971 met Gene Wilder koos voor een andere aanpak. Verschillende kleine acteurs speelden de Oempa-Loempa’s, waardoor de groep er vanzelf gevarieerd uitzag. Elke figurant had zijn eigen manier van bewegen en zijn eigen gezichtsuitdrukkingen.
- In 1971 versterkte het grote aantal acteurs het idee van een gemeenschap van afzonderlijke individuen, die elk met hun eigen aanwezigheid het scherm vulden.
- In 2005 zorgt de digitale vermenigvuldiging van één acteur voor eenvormigheid, die eerder doet denken aan een ontpersoonlijkte, bijna mechanische arbeidskracht.
- De recent verschenen film Wonka, met Hugh Grant als Oempa-Loempa, veranderde het beeld opnieuw door van het personage een individu met een naam en een eigen verhaallijn te maken.
Elk van deze drie benaderingen vertelt iets anders over de manier waarop we deze personages zien. Vooral de eenvormigheid in Burtons film versterkt een lezing van het verhaal waarin arbeid en uitbuiting centraal staan, een thema dat in de roman al tussen de regels door aanwezig was.
Een sociale lezing van het verhaal: Wonka, chocolade en de kwestie van arbeid
Dit aspect wordt vaak over het hoofd gezien omdat de roman tot de jeugdliteratuur wordt gerekend. De Oempa-Loempa’s werken onafgebroken in een fabriek die van de buitenwereld is afgesloten. Ze krijgen onderdak en eten, en hun loon bestaat uit cacaobonen. Wonka haalde hen naar zijn fabriek met de belofte van een beter leven dan ze in hun land van herkomst hadden.
Het patroon lijkt op klassiek industrieel paternalisme: een gulle werkgever die voor een kwetsbare bevolkingsgroep zorgt in ruil voor hun arbeidskracht en volledige loyaliteit. Dahl lijkt dit niet als kritiek te hebben bedoeld, maar de structuur van het verhaal leent zich daar zonder moeite voor.
Wat per bewerking verschilt, is hoe zichtbaar deze dimensie wordt. De film uit 1971 zwakt de kwestie af door de Oempa-Loempa’s vrolijk te laten zingen. In Burtons film wordt die dimensie tastbaarder door de visuele eenvormigheid en de mechanische choreografieën. De roman beweegt ertussenin, afhankelijk van de editie die je leest.
De liedjes van de Oempa-Loempa’s als moreel instrument in het verhaal
Zowel in het boek als in de films zingen de Oempa-Loempa’s na de uitschakeling van elk kind een lied. Die liedjes zijn niet louter versiering. Ze verwoorden het morele oordeel dat Wonka zelf nooit uitspreekt. Het is een nauwkeurig narratief mechanisme: de werkgever blijft neutraal, terwijl zijn werknemers de les voor hun rekening nemen.
Die rolverdeling verdient aandacht. Wonka kijkt toe, glimlacht en veroordeelt niemand rechtstreeks. De Oempa-Loempa’s wijzen juist op de gulzigheid, het egoïsme of de luiheid van de kinderen die zijn afgevallen. Ze vervullen de rol van een antiek koor in een kinderverhaal, en die functie is in geen enkele versie veranderd.
De betekenis van de Oempa-Loempa’s verschuift telkens wanneer er een nieuwe editie of bewerking verschijnt. Hun ontwikkeling, van Afrikaanse pygmeeën in een roman uit 1964 tot ‘kleine mensen’ in een editie uit 2023, weerspiegelt in grote lijnen hoe culturele gevoeligheden zich in zes decennia hebben ontwikkeld.
